Stoomlocomotieven - Nederland: boeken - historie

Stoomtractie van de wederopbouw - Buitenlandse locs bij NS 1945-1958

Kort na de Tweede Wereldoorlog wilde de Nederlandse Spoorwegen (NS) grootschalig moderniseren. Stoomlocomotieven hadden in het naoorlogse Nederland geen toekomst meer, maar vanwege beschadigd of verloren rollend materieel kon NS de eerste jaren nog niet zonder stoomtractie.

Het nieuw bouwen van honderden stoomlocomotieven was te duur, aangezien de NS deze locomotieven slechts kort verwachtte te gebruiken. Daarom werd ook gekeken naar tweedehands locomotieven.
Tussen 1945 en 1946 nam NS diverse series locomotieven in dienst, aangeschaft bij het Britse War Department en de Zwitserse spoorwegen. Daarnaast werden in Nederland achtergebleven Duitse stoomlocomotieven gebruikt en werden vijftig nieuwe locomotieven in Zweden gebouwd.

Sommige series bleven slechts enkele jaren in dienst, andere tot het einde van de stoomtractie in 1958. Alle locomotieven droegen echter bij aan de wederopbouw van de Nederlandse spoorwegen en aan de economische herstelperiode van het land.
Dit boek beschrijft de geschiedenis van deze locomotiefseries in woord en beeld. Eelco Storm verzamelde voor "Stoomtractie van de wederopbouw" veel foto's die nog nooit eerder gepubliceerd zijn.

Specificaties

Zwitserse sneltrein-locomotieven in Nederland - Ex-SBB A 3/5 600 als serie NS 3500 II

Na de Tweede Wereldoorlog was het spoorwegbedrijf in Nederland essentieel voor de wederopbouw en moest het snel weer operationeel zijn. Er werd gedacht aan de aanschaf van materieel uit neutrale landen zoals Zweden en Zwitserland.
Na de bevrijding was het belangrijk om vervangers te vinden voor de vele vernietigde locomotieven, en de NS wendde zich tot de SBB. Hierdoor hebben 42 Zwitserse locomotieven van verschillende series enkele jaren in Nederland dienstgedaan.

In deze uitgave wordt uitgebreid ingegaan op de achtergronden van de aankoop, de voorbereidingen en de overbrengingen naar Nederland, en de inzet van de ex-SBB-sneltreinlocomotieven bij de NS. Eerst wordt verslag gedaan van de dienstuitvoering van de locomotieven in Zwitserland en de techniek van de machines. Beeldmateriaal in groot formaat, grotendeels niet eerder gepubliceerde foto's, vertelt een eigen verhaal. Enkele persoonlijke verhalen brengen zowel de tijdgeest als de beschreven machines verder tot leven.

Specificaties

De Nederlandse Stoomlocomotieven

Voor fans van stoomtreinen, spoorweghistorici en geïnteresseerden zijn eerdere uitgaven van H. Waldorp's werk over Nederlandse stoomtreinen een belangrijke referentie geworden. Zelfs zij die deze treinen niet hebben meegemaakt, beschouwen Waldorp's werk als een betrouwbare bron van informatie.

Deze nieuwe editie is historisch nauwkeuriger en bevat meer technische details. De tekst is volledig herzien, met behoud van oude informatie, maar herschreven en uitgebreid.
Fouten zijn gecorrigeerd en leemtes in de geschiedenis zijn opgevuld. Er is nieuw onderzoek gedaan en meer literatuur geraadpleegd. Vergelijkingen met buitenlandse treinen zijn toegevoegd, evenals informatie over leveranciers aan Nederland en chefs van Tractie bij verschillende spoorwegmaatschappijen.
Het fotoarchief is vernieuwd en er zijn nieuwe foto's toegevoegd, inclusief zeldzame beelden zoals een foto uit 1856 van een breedspoortrein van de Hollandse Spoor, uniek vanwege zijn leeftijd. De machinist draagt zelfs een witte jas!

Specificaties

Locomotieven van de Deutsche Reichsbahn bij de Nederlandsche Spoorwegen 1944-1949

De gevolgen van de spoorwegstaking, uitgeroepen op 17 september 1944, waren ingrijpend. Materieel en goederen verdwenen over de oostgrens of werden systematisch vernield. Vanaf die datum werden de Nederlandse spoorwegen beheerd door de Deutsche Reichsbahn als integraal onderdeel van het Duitse spoorwegnet.

Na de doortocht van geallieerde legers in september 1944 kwam beneden de grote rivieren geleidelijk aan de exploitatie van het spoorwegbedrijf weer op gang. Ondanks de oorlogsvoering en beperkte middelen werd met improvisatie gepoogd het spoorwegvervoer te herstellen.

Na de Duitse capitulatie op 5 mei 1945 kwam het westen van Nederland op 7 mei 1945 onder gezag van NS. Vanaf die datum begon, zij het met de nodige uitdagingen, de wederopbouw van het zwaar beschadigde spoorwegbedrijf. In deze moeilijke maanden werden ook de achtergebleven Duitse locomotieven tijdelijk ingezet.

Martin van Oostrom beschrijft met Nederlandse en Duitse bronnen de achtergronden, standplaatsen en dienst van de locomotieven van de Deutsche Reichsbahn bij NS vanaf 1944 tot het vertrek van de laatste locomotief in 1949. Het boek is rijk geïllustreerd met unieke foto's en documenten.

Specificaties

Stoomlocomotieven Serie NBDS 30-37 en 118-121 (NS-series 3500 en 4500)

Eind 1908 nam de Noord-Brabantsch-Duitsche Spoorweg-Maatschappij (NBDS) zes sneltreinlocomotieven in dienst, gebouwd door Beyer, Peacock & Co. in Manchester. Het waren de eerste Nederlandse sneltreinstoomlocomotieven met drie gekoppelde assen. Ze waren vooral bedoeld voor de mailtreinen Vlissingen-Berlijn op het traject Boxtel-Wesel.

De NBDS voerde al jaren een felle concurrentiestrijd met de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS) en wist in december 1892 het internationale verkeer definitief over haar lijn te leiden. De locomotieven, genummerd 30-35, trokken veel aandacht, mede door hun opvallende blauwe kleur, die leidde tot de bijnaam "Blauwe Brabanders".
In 1915 kwam een zevende locomotief in dienst en in 1920 een achtste. Deze laatste werd als SS 988 ingedeeld, nadat de SS in juni 1919 de exploitatie van de NBDS had overgenomen.

Ook op het gebied van goederenlocomotieven was de NBDS vernieuwend. In 1917 kwam de 1'D-locomotief 118 in dienst, de eerste met losse tender en vier gekoppelde assen. Door de Eerste Wereldoorlog liep de levering vertraging op. Locomotief 119 volgde in 1918; de laatste twee verschenen in 1920 als SS 1303 en 1304.

Dit boek beschrijft de ontstaansgeschiedenis, constructie en inzet van deze locomotieven, geïllustreerd met vele foto's en tekeningen.

Specificaties

Stoom bij NS in de jaren dertig: Nederlandse stoomlocomotieven door Britse fotografen geportretteerd

In de jaren dertig van de twintigste eeuw bezochten Britse spoorwegliefhebbers ons land om stoomlocomotieven van NS te fotograferen. De uitstraling van het Nederlandse rollend materieel deed hen in veel opzichten denken aan de locomotieven op het eigen spoorwegnet. En niet onterecht.
De foto's die de Britten hier maakten waren van sublieme kwaliteit. Veertig jaar na hun bezoek waren sommige afdrukken (bijgesneden en op klein formaat) te koop in de zogenoemde Photomatic-collectie. Daarnaast is er de weinig bekende negatiefverzameling van fotograaf Ransome-Wallis, die zich nu in het National Railway Museum te York bevindt.

Her en der is een aantal Britse foto's voor publicaties gebruikt, maar een alomvattend fotografisch verslag van wat de Britten hier op de gevoelige plaat hebben vastgelegd ontbrak tot nu toe. Daarin brengt "Stoom bij NS in de jaren dertig" nu verandering.
Dit boek toont talloze, nooit eerder gepubliceerde foto's en presenteert ze ook in een samenhang, voorzien van veel gegevens die vroeger niet bekend waren. En juist omdat de Britten indertijd fraaie, scherpe opnamen hebben gemaakt, komen die foto's op groot formaat tot hun recht. Hiermee wordt een eerbetoon gebracht aan de Britse fotografen, die ons met hun prachtige foto's een kijkje laten nemen in een tijd dat de stoomtractie weliswaar al op haar retour was maar nog lang niet gemist kon worden.

Specificaties

Lodewijk Derens - Nederlands eerste spoorwegfotograaf, 1880-1956

Lodewijk - of Lou - Derens (1880-1956) is in Nederland de eerste fotograaf geweest die zo veel mogelijk de Nederlandse stoomlocomotieven van zijn tijd heeft gefotografeerd en gedocumenteerd. Zijn eerste opnamen zijn uit 1894. Hij ging door met fotograferen tot na de Tweede Wereldoorlog, met het zwaartepunt van zijn activiteiten in de jaren tussen 1910 en 1938.

Voor Nederland is zijn werk van groot belang, vooral ook omdat sommige stoomlocomotieven die op het punt stonden te worden gesloopt, op deze manier door hem - vaak als enige - voor het nageslacht zijn vastgelegd.

Bladzijden uit het boek "Lodewijk Derens - Nederlands eerste spoorwegfotograaf, 1880-1956"

Hij was niet alleen actief in Nederland, ook in het omringende Europese buitenland heeft hij in diezelfde jaren gefotografeerd, wat bijzondere en fraaie beelden heeft opgeleverd. België, Frankrijk, Engeland, Duitsland en Oostenrijk waren het doel van zijn reizen tussen 1910 en 1934 en ook daar heeft hij interessante opnamen weten te maken.

De naam Derens is in kringen van liefhebbers van de geschiedenis en ontwikkeling van de stoomlocomotief niet onbekend. Een aantal van zijn foto's zijn al eerder gebruikt, maar hier worden veel tot nog toe niet bekende foto's voor het eerst afgedrukt.
Zo wordt met dit boek de naam en het werk van Lodewijk Derens in brede kring bekend.

Specificaties

Stoomlocomotieven Serie SS 1201-1240 (NS-serie 6000) - De 2'C2' tenderlocomotieven van de Staatsspoorwegen

In 1913 werden zes tenderlocomotieven met de asindeling 2'C2' geïntroduceerd door de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen. Afgeleid van de eerder gebouwde 2'C-sneltreinlocomotieven serie 700 waren ze bedoeld voor de route Amsterdam Weesperpoort - Rotterdam Maas via Breukelen.
Beyer Peacock in Manchester vervaardigde in totaal 40 van deze locomotieven, ook bestemd voor de lijnen Utrecht - Den Haag, Nijmegen - Arnhem en Venlo - Maastricht.

De Eerste Wereldoorlog liet zijn sporen na: veertien 1200'en bereikten Nederland niet en werden in beslag genomen door de Britse Railway Operating Division. In 1921 kregen de overgebleven 26 locomotieven de NS-serieaanduiding 6000. Lange tijd waren ze actief voor forensentreinen tussen Amsterdam en het Gooi. Ze waren gestationeerd in depot Hilversum.

Dit boek biedt een gedetailleerde beschrijving van deze elegante tenderlocomotieven, van ontwerp tot sloop, met bijzondere aandacht voor machines die nooit op Nederlandse bodem hebben gereden. De serie 6000 wordt tot leven gebracht door praktijkverhalen van voormalige machinisten, vergezeld van een uitgebreide verzameling foto's en tekeningen.

Specificaties

Stoomlocomotieven NS-serie 3900 - De laatste Nederlandse sneltreinlocomotieven

In de late jaren twintig van de vorige eeuw, toen de elektrificatie van het Nederlandse spoorwegnet langzaam vorderde, ontstond de behoefte aan een krachtigere opvolger van de succesvolle 2'C-serie 3700. Met behoud van dezelfde asopstelling ontwierp de afdeling Locomotiefbouw van de Nederlandsche Spoorwegen een machine die veel kenmerken deelde met haar directe voorgangster, maar zich vooral onderscheidde door een grotere ketel en forsere cilinders. Hierdoor nam het vermogen toe met ongeveer vijftien procent ten opzichte van de 3700'en.

Dit boek vertelt de volledige geschiedenis van de NS-serie 3900, de laatste Nederlandse sneltreinlocomotieven.

Specificaties

Stoomlocomotieven Serie HSM 501-535 (NS-serie 2100) - De laatste HSM-sneltreinlocomotieven

In 1914 nam de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij vijf sneltreinlocomotieven van de serie 500, gebouwd door Schwartzkopff in Berlijn, in dienst. In tegenstelling tot andere Nederlandse spoorwegmaatschappijen koos de HSM voor een compacte, fraai vormgegeven 2B-locomotief met hoge rustende wieldruk, wat beperkte inzetbaarheid veroorzaakte, voornamelijk op de Oude Lijn (Amsterdam CS - Rotterdam DP) en later ook in Roosendaal en het Belgische Essen.

De serie 500, bestaande uit 35 locomotieven, werd zowel in Duitsland als door de Nederlandsche Fabriek van Werktuigen en Spoorwegmaterieel (Werkspoor) in Amsterdam gebouwd.
Door de Eerste Wereldoorlog liep de aflevering van de 506-535 vertraging op, waardoor de serie pas eind 1920 volledig was. Ondanks de bijnaam "Blikken Tinus" bleken de locomotieven, genummerd als 2101-2135 na overname door NS in 1921, uitstekend te presteren.

Het boek behandelt de geschiedenis, constructie en dienstuitvoering van deze machines, geïllustreerd met veel nooit eerder gepubliceerde foto's en tekeningen.
De laatst overgebleven 2100, de 2104, kreeg na buitendienststelling in 1954 een plek in het Nederlands Spoorwegmuseum in Utrecht, waar ze vandaag bewonderd kan worden.

Specificaties

Stoomlocomotieven NS-serie 6100 - De geschiedenis van de Tenderjumbo's

In 1929 werden tien locomotieven van de serie 6100 bij de Nederlandse Spoorwegen in gebruik genomen, vervaardigd door Hohenzollern en Werkspoor. Oorspronkelijk gestationeerd in Hilversum, bedienden deze tenderlocomotieven zware forensentreinen van Amersfoort en Utrecht naar Amsterdam en sneltreinen tussen Twente en de hoofdstad. Na de spoorwegstaking van 1944 verhuisde de serie hoofdzakelijk naar Amersfoort.

Na de oorlog bevonden de zeven overgebleven 6100'en zich aanvankelijk in depot Hengelo, waar ze onder andere dienstdeden voor treinen met Britse verlofgangers naar en van Bentheim. Twee locomotieven hielden het vol tot de volledige ontstoming bij de NS in 1958, met weinig opvallende diensten vanuit depot Maastricht.

Dit boek biedt niet alleen een beschrijving van de aanloop tot de bouw en proefritten tussen Zwolle en Groningen, maar ook een overzicht van constructiewijzigingen, 29 jaar dienst en de uiteindelijke ondergang van deze serie. De tekst wordt geïllustreerd met veel niet eerder gepubliceerde foto's, tekeningen en documenten.

Specificaties

Stoomlocomotieven Serie SS 685-799 (NS 3700) - De geschiedenis van de Jumbo's

De serie 3700 van de Nederlandse Spoorwegen is ongetwijfeld de meest succesvolle sneltreinlocomotiefserie die ooit in ons land dienst heeft gedaan. Oorspronkelijk ontworpen voor de diverse D-treinen op het 123 kilometer lange traject Amsterdam Weesperpoort - Emmerik, verscheen een groeiend aantal van deze 2C-locomotieven geleidelijk ook op andere lijnen.

Tussen 1910 en 1921 werden in opdracht van de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen in totaal 115 locomotieven van serie 3700 gebouwd door gerenommeerde fabrieken als Beyer Peacock, Werkspoor, Hanomag en Henschel. Schwartzkopff leverde in 1928 de laatste vijf locomotieven (3816-3820) met grotere cilinders.
Tot het einde van de stoomtractie bij NS in 1958 waren deze locomotieven wijdverspreid in het hele land voor zowel personen- als goederentreinen. Met een drijfwielmiddellijn van 1850 mm waren ze zowel technisch als esthetisch zeer succesvol en universeel inzetbaar.

Op 7 januari 1958, toen NS officieel afscheid nam van de stoomtractie, reed locomotief 3737 geschiedenis door als laatste vertegenwoordiger van serie 3700 een afscheidsrit Geldermalsen - Utrecht te maken. Daarna ging hij naar het Nederlands Spoorwegmuseum.

Dit boek beschrijft serie 3700 vanaf de tekentafel tot aan de sloop, met aandacht voor constructiewijzigingen en een gedetailleerde beschrijving van de dienstuitvoering. De tekst wordt ondersteund door vele niet eerder gepubliceerde foto's en tekeningen.

Specificaties

Stoomlocomotieven Serie NCS 71-78 (NS 3600)

De NCS (Nederlandsche Centraal-Spoorweg-Maatschappij) werd opgericht om verschillende steden in het centrum van Nederland, waaronder Utrecht, Amersfoort en Zwolle, met elkaar te verbinden.
In 1919 werd de NCS met al het materieel geïntegreerd in de Nederlandse Spoorwegen (NS).

De NS serie 3600 was een geliefd locomotief-type. Ondanks dat er slechts 8 exemplaren bestonden, spraken ze gedurende hun levensduur van 1910-1953 tot de verbeelding door hun unieke bouw. Ze stonden bekend als 'Zeppelins'.
Het boek omvat meer dan 80 zwart-witfoto's, talrijke tekeningen en tabellen, en een uitgebreide bronvermelding. Een prachtig werk voor allen die geïnteresseerd zijn in stoomwerktuigbouw en de geschiedenis van locomotieven.

Specificaties

De breedspoorlokomotieven van de H.IJ.S.M.

De Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HSM), opgericht in 1837, plaatste in juli 1838 een bestelling voor vier locomotieven met de asindeling 1A1 in Engeland. Deze locs kregen de namen Snelheid, Arend, Hoop en Leeuw.
Op 20 september 1839 trokken de Arend en de Snelheid de openingstrein van de eerste Nederlandse spoorlijn tussen Amsterdam en Haarlem.

Deze spoorlijn, bekend als de Oude Lijn, werd in 1842 naar Leiden uitgebreid, gevolgd door Den Haag in 1843 en Delft en Rotterdam in 1847. Oorspronkelijk had deze lijn een spoorwijdte van 1945 mm, terwijl latere spoorlijnen het gebruikelijke normaalspoor (1435 mm) hanteerden.
Dit boek omvat een gedetailleerde beschrijving van de breedspoortijd (1839-1866) en vertelt tevens het ontstaansverhaal van de Nederlandse en Belgische spoorwegen.

Specificaties

Stoomtractie bij de Nederlandse Spoorwegen 1944-1958

Dit boek biedt een historisch overzicht, zowel in tekst als beeld, van de stoomlocomotieven die in Nederland na de Tweede Wereldoorlog in gebruik waren. Na de bevrijding van het zuiden van Nederland beleefde de stoomtractie een kortstondige opleving. Met het elektrische en diesel-elektrische materieel van de NS vrijwel volledig vernietigd of verwijderd, rustte de last van de wederopbouw volledig op de stoomlocomotieven.

De terugkeer naar stoom was echter van korte duur. De NS had weinig keus dan door te gaan met elektrificatie, gezien de dringende behoefte aan vervanging van het stoomlocomotiefpark. De beperkte kracht en efficiëntie van de stoomlocomotieven, samen met problemen in de kolenbevoorrading, leidden tot ongekende moeilijkheden.
Bovendien was het werk op de stoomlocomotief zwaar en vuil, waarbij altijd twee personen aanwezig moesten zijn: de stoker (leerling) en de machinist (meester).
De oorspronkelijke planning van de NS was dat de laatste stoomlocomotief in 1962 zou rijden, maar dit gebeurde eerder dan verwacht. Op 7 januari 1958 reed de NS 3737 officieel de laatste stoomrit, vier jaar eerder dan gepland.

Specificaties